Dekoracja naukowa

Dekoracja naukowa obejmuje przedmioty inspirowane przyrządami pomiarowymi, modelami anatomicznymi, globusami niebieskimi oraz urządzeniami badawczymi, które wywarły wpływ na historię nauki. Rynek ten od około dziesięciu lat skupia się na dwóch grupach odbiorców: kolekcjonerach autentycznych zabytkowych instrumentów oraz osobach poszukujących wiernych reprodukcji, które pozwolą udekorować bibliotekę, gabinet lub salon bez uszczerbku dla spójności wizualnej.

Globy ziemskie, sfery armilarne i dekoracyjne przyrządy astronomiczne

Sfera armilarna jest jednym z najstarszych obiektów wykorzystywanych w dekoracji naukowej. Używana już od III wieku p.n.e. przez greckich astronomów do modelowania trajektorii ciał niebieskich, pozostaje dziś jednym z nielicznych przedmiotów dekoracyjnych łączących wartość historyczną z natychmiastową czytelnością wizualną. Wykonana z patynowanego mosiądzu o średnicy od 20 do 50 cm, równie dobrze prezentuje się na biurku, jak i na kredensie. Najbardziej rozpowszechnione są wersje z wykończeniem w 24-karatowym złocie, sprzedawane w cenie od 80 do 250 €, jednak często brakuje im precyzji w wykonaniu pierścieni. Modele z matowego, szczotkowanego mosiądzu, z kutymi nitami i toczoną drewnianą podstawą, zapewniają znacznie większą trwałość na przestrzeni czasu.

Dekoracyjny globus opiera się na innej logice: jego atrakcyjność wynika z samej mapy, jej kolorystyki oraz typografii nazw krajów i mórz. Globus sporządzony zgodnie z XIX-wiecznymi konwencjami, z ówczesnymi granicami i nazwami w języku łacińskim lub staroangielskim, ma charakter, którego nie osiągają globusy z czarnym tłem w „stylu tablicy”. Należy unikać: globusów z wbudowanym podświetleniem LED. Kabel psuje wygląd podstawy, żarówka wytwarza ciepło, które osłabia materiały żywiczne, a efekt świetlny bardzo szybko traci na atrakcyjności.

Orrery dekoracyjne, czyli mechaniczne modele przedstawiające Układ Słoneczny, stanowią główną atrakcję tej kategorii. Pierwszy mechanizm tego typu został skonstruowany około 1704 roku przez George’a Grahama dla hrabiego Cork i Orrery’ego, od których pochodzi jego nazwa. Współczesne reprodukcje z mosiądzu i miedzi, uruchamiane ręcznie, pozwalają na wizualizację orbit planet z symboliczną dokładnością. Za model z pięcioma planetami i działającym mechanizmem obrotowym należy zapłacić od 120 do 400 euro.

Modele anatomiczne i biologiczne: dekoracja czy edukacja?

Dekoracyjne czaszki anatomiczne znalazły swoje miejsce we współczesnych wnętrzach na dwa sposoby: poprzez medyczną tradycję modeli dydaktycznych z gipsu lub żywicy oraz estetykę memento mori charakterystyczną dla gabinetów osobliwości. Wierne reprodukcje czaszki dorosłego człowieka w skali 1:1, wykonane z ręcznie malowanej żywicy poliuretanowej, ważą od 500 g do 900 g w zależności od modelu. Wersje ze szkła dmuchanego lub szlifowanego kryształu należą do innej kategorii: są one czystym designem, a nie odniesieniem anatomicznym.

Modele ludzkiego oka, mózgu lub serca w przekroju poprzecznym przeniosły się z sal wykładowych medycyny do kreatywnych biur i gabinetów konsultacyjnych. Model z PVC z wyjmowanymi częściami, czyli składający się z 6 do 8 elementów w przypadku oka, kosztuje zazwyczaj od 40 do 120 €. Wersje z malowanej żywicy w jednym kawałku są tańsze, ale tracą wszelką wartość dydaktyczną. Do celów czysto dekoracyjnych żywica z matowym lakierem jest wizualnie spójniejsza niż wersja z wyjmowanymi częściami.

Stworzenie spójnej kolekcji osobliwości

Gabinet osobliwości, czyli po niemiecku Wunderkammer, to tradycja sięgająca XVI wieku. Rudolf II Habsburg był jednym z najbardziej metodycznych kolekcjonerów: jego kolekcja w Pradze łączyła skamieniałości, instrumenty astronomiczne, egzotyczne przedmioty i rzadkie minerały w jednej uporządkowanej przestrzeni. Zasada ta pozostaje aktualna: dekoracja o charakterze naukowym prezentuje się lepiej w formie uporządkowanej kolekcji niż jako pojedynczy eksponat umieszczony na pustej półce.

Udana kompozycja opiera się na trzech płaszczyznach interpretacji. Na górze: globus lub sfera armilarna jako element centralny. Na średniej wysokości: przyrządy pomiarowe (cyrkiel, sekstant morski, termometr Galileusza), minerały lub skamieniałości. Na dole: stare książki lub drewniane pudełka do przechowywania z etykietami o tematyce naukowej. Spójność wynika bardziej z palety barw – mosiądzu, ciemnego drewna, przydymionego szkła – niż ze ścisłej tematyki. Skamielina trylobita z Maroka i kompas morski z XIX wieku współistnieją bez sprzeczności, o ile materiały i odcienie do siebie pasują.

Jak wybrać element dekoracyjny o tematyce naukowej

Materiały: lite mosiądz, żywica czy zamak?

Lity mosiądz jest standardem w przypadku sfer armilarnych, cyrkli i dekoracyjnych przyrządów nawigacyjnych: z upływem czasu nabiera patyny, jest odporny na uderzenia, a jego waga sprawia wrażenie prawdziwej solidności. Zamac, stop cynku i aluminium, jest często stosowany w tańszych imitacjach. Można go rozpoznać po nienaturalnie małej wadze oraz chromowanym wykończeniu, które łuszczy się po dwóch–trzech latach. Żywica jest dopuszczalna w przypadku modeli anatomicznych, pod warunkiem że farba została nałożona w kilku warstwach, a nie nadrukowana metodą sitodruku na płaskiej powierzchni.

Wymiary i proporcje globusów oraz sfer armilarnych

Glob o średnicy 17 cm ginie na dużym stole. Poniżej 25 cm globus ziemski jest czytelny tylko z bliska, a jego napisy stają się nieczytelne z normalnej odległości. W przypadku standardowego biurka należy liczyć się z minimum 30 cm. W bibliotece lub kąciku wypoczynkowym kula armilarna o średnicy 40 cm to rozmiar, od którego obiekt wypełnia przestrzeń, nie przesadzając jednak z efektem dekoracyjnym.

Pytania dotyczące dekoracji naukowej

Jaka jest różnica między dekoracją naukową a stylem steampunkowym?

Styl steampunkowy to fikcyjna estetyka, która na nowo interpretuje epokę wiktoriańską za pomocą widocznych trybów, miedzianych rur i motywów wyobrażonych maszyn. Dekoracja naukowa opiera się na prawdziwych instrumentach lub reprodukcjach przedmiotów, które kiedyś istniały: sferze armilarnej, mikroskopie typu Leeuwenhoek, modelu cząsteczki DNA złożonym z kulek i pałeczek. Oba światy przecinają się w materiałach wykończeniowych – mosiądzu, szkle, ciemnym drewnie – ale ich intencje są różne: jeden wymyśla, drugi dokumentuje.

Czy termometr Galileo naprawdę działa?

Tak, w pewnym ograniczonym sensie. Termometr Galileusza działa na zasadzie różnicy gęstości: szklane ampułki wypełnione kolorowym płynem i obciążone różnymi metalami unoszą się lub opadają w zależności od temperatury otoczenia. Najniżej położona spośród unoszących się kulek wskazuje temperaturę z dokładnością do około 2°C. Nie jest to precyzyjny przyrząd pomiarowy, lecz funkcjonalny przedmiot ciekawostkowy. Galileusz nie jest też jego bezpośrednim wynalazcą: zasadę tę opracowali jego uczniowie z Accademia del Cimento około 1654 roku.

Jak dbać o niepolakierowaną mosiężną sferę armilarną?

Nielakowany mosiądz w kontakcie z wilgocią i powietrzem w naturalny sposób pokrywa się zielono-brązową patyną (verdigris). Aby zachować złocisty wygląd, wystarczy raz w miesiącu przetrzeć go suchą szmatką lekko nasączoną olejem – wyłącznie olejem mineralnym, a nie olejem roślinnym, który jełczeje. Wilgotny węgiel sodowy usuwa plamy bez nadmiernego ścierania. Należy bezwzględnie unikać: środków na bazie kwasu solnego, które nieodwracalnie niszczą metal. Modele lakierowane fabrycznie nie wymagają żadnej konserwacji, ale tracą urok naturalnej patyny.